Het woord fotografie is afgeleid van het Grieks en betekent letterlijk schrijven met licht (φῶς (phōs): licht, en γράφειν (graphein): schrijven) (wikipedia). Licht is dus het toverwoord.
Omgaan met licht is misschien wel de meest belangrijke vaardigheid die elke fotograaf moet leren.
Door te begrijpen hoe natuurlijke en kunstmatige verlichting op zowel de camera als het onderwerp inwerken, is het mogelijk om betere, boeiendere beelden te produceren.
Kennis van de ins en outs van licht is cruciaal om de meer technische details van fotografie onder de knie te krijgen.
Maar dat is niet alles. Licht stuurt onze creatieve expressie en versterkt de sfeer en betekenis achter elke foto.
Zonder een gedegen inzicht in hoe licht werkt, blijft het technisch en creatief onmogelijk om een beoogde beeld tot leven te brengen.
Door met licht te spelen, krijg je ook meer controle over dat ander essentieel fotografisch ingrediënt: donker (schaduw).
Veel beginnende fotografen hebben moeite om schaduwen te omarmen, omdat ze het gevoel hebben dat duisternis gelijk staat aan verloren potentieel. Beschouw schaduwen in plaats daarvan als een andere manier om diepte en drama aan je werk toe te voegen.
Schaduw is niet gelijk aan zwart!
Wat is licht
Licht is in de natuurkunde een vorm van elektromagnetische straling die voor het menselijk oog zichtbaar is. Het bestaat uit golven (en in de moderne natuurkunde ook uit deeltjes, fotonen) die zich met ongeveer 300.000 km/s voortplanten. In de fotografie is licht de basis van het beeld: zonder licht kan een camera geen foto maken.
Ultraviolet <380nm of Infrarood >700nm is ook licht maar dat zien we normaal niet, dit kan met een speciaal geprepareerde camera/lens/filters wel zichtbaar gemaakt worden.
Technieken om met zonlicht te werken
Een belangrijke vaardigheid in de fotografie is het leren lezen van het licht.
Er zijn twee verschillende momenten op de dag die de ideale gelegenheid bieden om uw onderwerp vast te leggen.
Het eerste moment is het ‘gouden uur’, wanneer de zon kort na zonsopgang en vóór zonsondergang een lage hoek bereikt.
Dit gebrek aan direct licht zorgt voor delicate highlights, zachtere schaduwen en rijkere kleuren.
De andere periode wordt het ‘blauwe uur’ genoemd. Met de zon net onder de horizon, bedekken zachte blauwe tinten landschappen en portretten, wat een vredige sereniteit weerspiegelt.
Licht bevat verschillende golflengten
Wit licht (bijvoorbeeld zonlicht) bestaat uit veel verschillende golflengten van licht.
Elke golflengte ervaren wij als een andere kleur.
Voor het menselijk oog ligt het zichtbare spectrum ongeveer tussen:
- 380 nm → violet
- 700 nm → rood
Een bekende demonstratie hiervan is het spectrum dat ontstaat bij een prisma, zoals in het experiment van Isaac Newton.
Objecten selecteren bepaalde kleuren
Wanneer wit licht op een object valt gebeurt er drie dingen:
- een deel wordt geabsorbeerd
- een deel wordt gereflecteerd
- soms wordt een deel doorgelaten
De kleur die wij zien is het licht dat wordt teruggekaatst.
Voorbeeld:
Wanneer licht op een object valt, zijn de kleuren die we zien afhankelijk van de samenstelling van het object.
Hoewel zonlicht uit alle kleuren bestaat (wit), betekent het proces van selectieve reflectie dat slechts bepaalde kleuren onze ogen bereiken wanneer het op een object valt.
De pigmenten van een appel hebben bijvoorbeeld een chemische samenstelling die rood licht reflecteert en de andere kleuren absorbeert. Daarom zien wij de appel rood.
Hoe we kleur zien, heeft echter niet alleen te maken met fotonen en golflengten, maar is ook sterk afhankelijk van de context (emotie).
Het oog: kegeltjes en staafjes
In het netvlies van het oog zitten twee soorten lichtgevoelige cellen:
Staafjes
- zeer gevoelig voor licht
- werken vooral in het donker
- zien geen kleuren (zwart-wit)
Kegeltjes
zien kleuren. Er zijn drie typen:
| type kegeltje | gevoelig voor | kleurgebied |
|---|---|---|
| S | korte golflengte | blauw |
| M | middel | groen |
| L | lange | rood |
Het brein vergelijkt de signalen van deze drie soorten kegeltjes en maakt daar een kleur van.
Dit heet Trichromatic color vision.
Waarom een camera ook RGB gebruikt
Digitale camera’s gebruiken hetzelfde principe als het oog.
De sensor registreert licht via drie kleurfilters:
- R = rood
- G = groen
- B = blauw
Door deze drie kleuren te combineren kan de camera miljoenen kleuren maken.
Dit heet het RGB color model.
Kleur temperatuur
We nemen licht waar in termen van kleurtemperatuur. Warme tinten lijken op oranje en geel, terwijl koele tinten verschijnen als gedempte blauwtinten, paars en groen.
Bij het gebruik van verlichtingsapparatuur meet de Kelvin-schaal (K) de kleurtemperatuur van elk licht.
Warm licht varieert doorgaans van 2700K-3000K en koel licht van 4000K-6500K.
Door de kleurtemperatuur te variëren met verschillende vormen van kunstlicht, kunt u op creatieve wijze de sfeer van elk beeld bepalen, variërend van vriendelijk en ontspannen tot melancholisch en desolaat.
Gekleurde gels zijn transparante vellen die door sommige fotografen worden gebruikt om bijvoorbeeld de kleur van kunstlicht te veranderen. Wanneer ze voor lichtbronnen worden geplaatst, voegen ze creatieve effecten toe door scènes te kleuren met verschillende tinten.
| Temperatuur (K) | Omschrijving (temperatuur is bij benadering) |
|---|---|
| 1850 | kaarslicht |
| 2000 | zonsopkomst en zonsondergang |
| 2800 | gloeilamp, halogeenlamp, zonsopkomst en zonsondergang |
| 3000 | studiolamp, ‘warm-witte’ typen tl-buis (“/830” is kleurweergave 80 en kleurtemperatuur 3000 K) |
| 3200 | halogeenlamp |
| 3400 | filmzon |
| 3500 | een uur na zonsopkomst |
| 3800 | helder flitslampje |
| 4000 | ‘witte typen’ tl-buis (“/840” is kleurweergave 80 en kleurtemperatuur 4000 K) |
| 4100 | maanlicht |
| 4200 – 4700 | mengsel van kunst- en daglicht |
| 4950 | flitsblokje (flashcube, magicube, flipflash) |
| 5000 | vroeg en laat daglicht |
| 5400 | standaardwaarde voor televisie |
| 5500 | blauw flitslampje |
| 5500 – 6000 | elektronenflitser |
| 5600 | standaarddaglicht |
| 6000 | middagzon |
| 6500 | wit/neutraal licht; ‘daglicht’-typen tl-buis, standaardwaarde voor monitor |
| 7000 – 10.000 | zware bewolking of schaduw aan de noordzijde, zonder direct zonlicht |
| 9300 | alternatieve standaardwaarde voor monitor |
Waarom kleur verandert bij ander licht
Omdat de kleur van het licht zelf verandert.
Voorbeelden:
- zonsondergang → warm rood licht
- TL → blauwachtig licht
- gloeilamp → geel/oranje licht
- LED → vaak koeler
Daarom hebben camera’s een instelling witbalans.
Lees ook: Witbalans-instelling
Wat doet licht in fotografie
Het is al eerder gezegd, zonder licht kan een camera geen foto maken. Maar bij voldoende licht registreert een camera alleen licht dat door objecten wordt weerkaatst.
Proces in simpele stappen:
- Lichtbron (zon, lamp, flitser)
- Licht raakt een onderwerp
- Onderwerp weerkaatst een deel van het licht
- De lens vangt dit licht op
- De sensor registreert het en vormt een foto
Licht als creatief hulpmiddel
Licht is meer dan alleen maar verlichting. Door licht op een boeiende manier te gebruiken, kunt u het inzetten als creatief hulpmiddel om een boodschap of sfeer over te brengen op het publiek. Experimenteer met hulpmiddelen zoals gekleurde gels of gebruik glazen prisma’s om uw onderwerp te verduisteren en uw fantasie de vrije loop te laten.
Een goede balans tussen licht en schaduw helpt bij het overbrengen van verhalen.
Voor fotojournalistiek en documentairefotografie kunnen expressieve silhouetten en lichtstralen die schaduwen op uw onderwerp en achtergrond werpen, uw boodschap versterken.
Denk hierbij b.v. aan het Tyndall effect.
Overbelichting en onderbelichting
De ‘belichtingsdriehoek’, bestaande uit sluitertijd, diafragma en ISO, bepaalt de helderheid van een foto. Bedenk wat je creatieve doel is om te bepalen welke instelling het belangrijkst is, zoals sluitertijd voor beweging of diafragma voor diepte. Pas vervolgens de andere instellingen aan om een belichting te krijgen die past bij je visie.
De onderstaande tools zijn essentieel om licht effectief te beheersen.
Desondanks kan er toch een situatie ontstaan dat het zonlicht net te veel is voor het beoogde effect, denk b.v. aan scherptediepte, reflecties en/of beweging .
Dan zijn hulpmiddelen nodig die het zonlicht dempen. Filters!
Neutrale dichtheidsfilters (Neutral density, ND-filters) zijn fotografische accessoires die zijn ontworpen om de intensiteit van het licht dat de cameralens binnenkomt te verminderen zonder de kleur of tint van het beeld te beïnvloeden.
Een circulair polarisatiefilter (CPL) is een fotografisch filter dat ongewenste gereflecteerde lichtstralen vermindert en kleuren/contrast verbetert. Het wordt vooral gebruikt om reflecties op water en glanzende oppervlakken te controleren, én om de lucht dieper blauw te maken.
Bij weinig zonlicht of bij studiofotografie kun je verschillende soorten verlichting en hulpmiddelen gebruiken om toch voldoende en mooi licht te krijgen. Het doel is meestal om voldoende licht, controle over schaduwen en de juiste sfeer te creëren. Hieronder staan de belangrijkste mogelijkheden.
Flitslicht
Cameraflitser (op de camera)
Een kleine flitser die op de camera zit of ingebouwd is.
Wanneer gebruiken
- Binnen bij weinig licht
- Feestjes of reportagefotografie
- Als invullicht bij tegenlicht
Voordelen
- Compact en makkelijk mee te nemen
- Geeft direct extra licht
Nadeel
- Hard licht en sterke schaduwen als je hem direct gebruikt
Tip: Richt de flitser naar het plafond of een muur (bounce flash) voor zachter licht.
Studioflitser
Een krachtige flitser die los van de camera staat.
Wanneer gebruiken
- Portretfotografie
- Productfotografie
- Studio-opnamen
Voordelen
- Veel vermogen
- Volledige controle over richting en intensiteit van het licht
Continue verlichting
Lamp die constant licht geeft, zodat je precies ziet hoe het licht op je onderwerp valt.
Voorbeelden:
- LED-lampen
- Daglichtlampen
- Softbox lampen
Wanneer gebruiken
- Video-opnames
- Portretfotografie in kleine studio
- Productfotografie
Voordeel
- Je ziet meteen het resultaat van het licht
Softbox
Een grote lichtvormer die het licht zachter en gelijkmatiger maakt.
Wanneer gebruiken
- Studioportretten
- Productfotografie
- Modefotografie
Effect
- Minder harde schaduwen
- Mooie, zachte verlichting
Reflectiescherm
Een scherm dat licht terugkaatst naar het onderwerp.
Kleuren:
- Wit → zacht reflectielicht
- Zilver → sterker reflectielicht
- Goud → warmere kleurtoon
- Zwart → neemt licht weg
Wanneer gebruiken
- Portretten buiten bij weinig zon
- Om schaduwen op te vullen
Diffuser
Een materiaal dat licht verspreidt en zachter maakt.
Voorbeelden:
- Diffusiedoek
- Paraplu (shoot-through umbrella)
Wanneer gebruiken
- Bij harde flits
- Om huidtinten zachter te maken bij portretten
Statief
Geen lichtbron, maar wel een belangrijk hulpmiddel.
Wanneer gebruiken
- Avondfotografie
- Binnen met weinig licht
- Lange sluitertijden
Voordeel
- Je kunt met langere sluitertijden fotograferen zonder bewegingsonscherpte.
Hogere ISO
Geen lamp, maar een camera-instelling.
Wanneer gebruiken
- Bij weinig licht als je geen extra verlichting hebt.
Nadeel
- Meer ruis in de foto.
Samenvatting
| Situatie | Geschikt hulpmiddel |
|---|---|
| Binnen weinig licht | flitser, LED-lamp |
| Portret in studio | studioflitser + softbox |
| Schaduwen opvullen | reflectiescherm |
| Hard licht verzachten | diffuser |
| Avondfoto zonder flits | statief + langere sluitertijd |
Belangrijk principe in fotografie:
Je kunt een foto bij weinig licht verbeteren met drie dingen:
- Meer licht toevoegen (flits / lamp)
- Licht beter sturen (softbox / reflector / diffuser)
- Camera stabiel maken (statief)
Hier zijn 5 veelgebruikte lichtopstellingen in studiofotografie. Deze worden vooral gebruikt bij portretfotografie. Ik laat ze zien met eenvoudige diagrammen zodat je begrijpt waar het licht en de camera staan.
Rembrandtverlichting
Deze techniek is genoemd naar de schilder Rembrandt van Rijn.
Kenmerk: een klein driehoekje licht op de schaduwkant van het gezicht.
Effect
- Dramatisch licht
- Veel diepte in het gezicht
- Klassiek portret
Gebruik
- Artistieke portretten
- Karakterportretten
Split lighting
Het gezicht wordt precies in twee helften verdeeld: één licht, één donker.
Effect
- Sterk contrast
- Dramatische sfeer
Gebruik
- Mannelijke portretten
- Filmachtige stijl
Loop lighting
Een kleine schaduw van de neus valt schuin naar beneden.
Effect
- Natuurlijk licht
- Zachte schaduw
Gebruik
- Veel gebruikt bij portretfotografie
- Geschikt voor bijna elk gezicht
Butterfly lighting
Het licht staat recht voor en boven het model.
Onder de neus ontstaat een vlindervormige schaduw.
Effect
- Glamourstijl
- Mooie schaduwen onder jukbeenderen
Gebruik
- Modefotografie
- Beautyfotografie
Clamshell lighting
Dit is een combinatie van twee lampen.
Bovenlicht + reflectie of tweede lamp van onderen.
Effect
- Zeer zacht licht
- Nauwelijks schaduwen
Gebruik
- Beautyfotografie
- Close-ups van gezichten
Extra hulpmiddelen die vaak worden toegevoegd
- Softbox → maakt licht zachter
- Reflectiescherm → vult schaduwen op
- Paraplu → verspreidt licht
- Grid / snoot → maakt het licht gerichter
Belangrijk principe:
Bij studiofotografie bepaalt vooral de positie van het licht hoe het gezicht eruitziet, vaak nog meer dan de sterkte van het licht.
